Na czym polega zdanie warunkowe? Prosty przewodnik dla ucznia

Zdanie warunkowe polega na połączeniu dwóch części: jednej, która stawia warunek (np. „jeśli odrobisz lekcje”), oraz drugiej, która pokazuje skutek spełnienia lub niespełnienia tego warunku (np. „pójdziesz na boisko”). W praktyce to po prostu zdanie typu „jeśli/gdy/gdyby… to…”, używane do mówienia o tym, co wydarzy się, mogłoby się wydarzyć albo mogłoby się wydarzyć inaczej. Zerknij na prosty przewodnik i zobacz, jak ogarnąć zdania warunkowe krok po kroku.

Co to jest zdanie warunkowe?

Najprościej: zdanie warunkowe mówi, co stanie się pod pewnym warunkiem. Składa się z dwóch części – zdania podrzędnego z warunkiem i zdania nadrzędnego z wynikiem. W języku polskim bardzo często pojawia się w nim słowo „jeśli”, „gdy”, „gdyby” albo „jeżeli”.

Słownik języka polskiego PWN opisuje zdanie warunkowe jako „zdanie podrzędne pełniące funkcję okolicznika warunku”. Oznacza to, że jedna część zdania mówi, pod jakim warunkiem coś się wydarzy, a druga – co się wtedy wydarzy. Obie części są ze sobą ściśle połączone, więc bez warunku cały sens często się sypie.

W ścisłej terminologii językoznawczej warto dodać, że samo zdanie podrzędne z warunkiem to tzw. protaza (łac. protasis), a zdanie nadrzędne ze skutkiem – apodaza (łac. apodosis). Całą konstrukcję: warunek + skutek poprawnie nazywa się okresem warunkowym. W praktyce szkolnej często mówi się jednak skrótowo „zdanie warunkowe” na całość – i tak też będziemy tu robić.

Typowe zdanie warunkowe ma konstrukcję: warunek + skutek, np. „Jeśli się pospieszysz, zdążysz na autobus”.

W praktyce możesz odwracać szyk: zacząć od skutku albo od warunku. Zmienia się wtedy interpunkcja, ale sens zostaje ten sam:

• Jeśli się pospieszysz, zdążysz na autobus.
• Zdążysz na autobus, jeśli się pospieszysz.
• Gdybyś się nie spóźniał, nie miałbyś problemów.
• Nie miałbyś problemów, gdybyś się nie spóźniał.

Jak rozpoznać części zdania warunkowego?

Każde pełne zdanie warunkowe składa się z dwóch członów. Warto je umieć szybko odróżnić, bo to pomaga zarówno w polskim, jak i w angielskim:

Część warunkowa

To ta część, w której mówisz „pod jakim warunkiem” coś się stanie. W terminologii lingwistycznej jest to właśnie protaza. Najczęściej zaczyna się od spójników:

• jeśli, jeżeli, jak, jakby, gdy, gdyby, o ile, pod warunkiem że, chyba że, kiedy, żeby

Przykłady:

• Jeśli będzie cicho na lekcji, obejrzymy film.
• Gdybyś się uczył regularnie, miałbyś lepsze oceny.
• Pod warunkiem że oddasz pracę w terminie, zaliczysz semestr.

Część wynikowa (skutek)

Ta część mówi, co się stanie, gdy warunek zostanie spełniony albo nie. To właśnie apodaza. Może dotyczyć teraźniejszości, przyszłości lub przeszłości:

• Jeśli odrobisz zadanie, pójdziesz na trening.
• Gdybyś wcześniej przeczytał lekturę, napisałbyś sprawdzian lepiej.
• Jeżeli znów się spóźnisz, dostaniesz uwagę.

Najprostszy test: zadaj sobie pytanie „pod jakim warunkiem?”. To, co odpowiesz, jest częścią warunkową (protazą), a reszta zdania – skutkiem (apodazą).

Jak zdanie warunkowe działa w języku polskim?

W polszczyźnie zdania warunkowe łączą się mocno z pojęciem trybu. Najczęściej spotkasz tu tryb oznajmujący (mówi, co jest / było / będzie) oraz tryb przypuszczający (mówi, co by było). Dzięki temu możesz wyrazić zdarzenia realne i takie „na niby”.

Tryb oznajmujący w zdaniu warunkowym

W tej wersji mówisz o sytuacjach realnych, możliwych, które zwykle się dzieją albo mogą się wydarzyć. Czasownik ma normalne formy czasów: przeszłego, teraźniejszego lub przyszłego:

• Jeśli długo siedzisz przy komputerze, bolą cię oczy. (ogólna zasada)
• Jeśli dzisiaj odrobisz zadanie, jutro będziesz mieć wolne popołudnie.
• Jeżeli nie kupiłeś biletu, nie wejdziesz na koncert.

W języku polskim tryb oznajmujący jest pod tym względem dość intuicyjny: wybierasz taki czas, który najlepiej pasuje znaczeniowo do opisywanej sytuacji. Możesz więc łączyć różne czasy w jednym okresie warunkowym, zachowując logiczny sens:

• Jeśli wczoraj była środa, dziś jest czwartek.
• Jeśli będziesz się uczył cały rok, w przyszłym roku dostaniesz się do dobrej szkoły.

Tego typu konstrukcje często przypominają zerowy tryb warunkowy w angielskim (gdy mówimy o faktach i rzeczach powtarzalnych):

• If you mix yellow and red, you get orange. – Jeśli zmieszasz żółty z czerwonym, otrzymasz pomarańczowy.

Tryb przypuszczający i cząstka -by-

Tu wchodzimy w „gdybanie”. Tryb przypuszczający wyraża coś, co mogłoby się wydarzyć, ale nie musi. Widzisz wtedy charakterystyczną cząstkę -by- w czasowniku:

• zrobiłby, zrobiłaby, zrobiłbym, zjadłbyś, poszlibyśmy

Przykłady zdań warunkowych z trybem przypuszczającym:

• Gdybyś się uczył, napisałbyś sprawdzian lepiej.
• Jeśli miałbym więcej czasu, zapisałbym się na dodatkowy angielski.
• Gdyby było cieplej, poszlibyśmy na rower.

Ciekawy szczegół: w zdaniach typu „żebyś wiedział” cząstka -by- odłącza się od czasownika i przykleja do zaimka lub spójnika:

• Chciałbym, żebyś wiedział.
• Żebyś wiedział, jak się cieszę.

W przeciwieństwie do języka angielskiego, polski tryb przypuszczający nie rozróżnia czasów gramatycznych. Ta sama konstrukcja służy do mówienia o przeszłości, teraźniejszości i przyszłości – o „nierzeczywistości” jako takiej. Zwróć uwagę na przykład:

• Jeśliby wczoraj była środa, dziś byłby czwartek.

Formy „była” i „byłby” nie tworzą osobnego „czasu przeszłego trybu przypuszczającego” – po prostu łączysz znaczenie czasów (wczoraj / dziś) z jedną, potencjalną konstrukcją z -by-. To jeden z powodów, dla których polskie „gdybanie” wydaje się prostsze niż angielskie, gdzie w okresach warunkowych zmieniają się całe układy czasów.

Typowe błędy ze -by-

W tekstach uczniów często pojawiają się trzy problemy:

• pisanie „by” osobno, gdy powinno być łącznie (zrobił by zamiast zrobiłby),
• podwójne „by” w jednej formie (gdyby bym poszedł),
• mieszanie szyku: „jakby byś” zamiast „jakbyś”.

Prosta zasada: w klasycznym zdaniu warunkowym cząstkę -by- dołączasz do jednego wyrazu w danym członie zdania, np. do czasownika („zrobiłby”), spójnika („żebyś”), zaimka („jakbyś”). Nie ma potrzeby powtarzać jej drugi raz.

Na czym polega zdanie warunkowe w języku angielskim?

W szkole bardzo często mówisz nie tylko o polskich, ale i o angielskich zdaniach warunkowych. Artykuł Marty Frankiewicz o „Conditionals” zebrał ponad 731596 odwiedzin, więc widać, że temat wraca jak bumerang na lekcjach. W języku angielskim masz kilka typów – tzw. tryby warunkowe 0, 1, 2 i 3.

Co istotne, spójnik if w angielskim bywa tłumaczony różnie – jako „jeśli” w bardziej realnych sytuacjach (tryb 0 i 1) oraz jako „gdyby” w zdaniach hipotetycznych (tryb 2 i 3). W zerowym trybie możesz użyć też spójnika when („kiedy”) dla rzeczy, które zawsze się dzieją:

• When you heat ice, it melts.

W artykułach o gramatyce angielskiej często spotkasz też informacje, że formy will i would można zastąpić innymi czasownikami modalnymi (can, could, may, might, should), ale w szkole średniej najpierw warto opanować podstawowy schemat czterech trybów.

Im wyższy numer trybu warunkowego w angielskim, tym mniejsze prawdopodobieństwo spełnienia warunku – w trzecim trybie wynosi już zero, bo mówimy o przeszłości.

Jak używać spójników w zdaniach warunkowych?

Spójniki to małe słowa, które w zdaniach warunkowych robią ogromną robotę. Znasz już „jeśli” i „gdyby”, ale w praktyce spotkasz też inne formy – zarówno w polskim, jak i w angielskim.

Spójniki po polsku

Najczęściej używane to:

• jeśli / jeżeli – najbardziej neutralne,
• gdy / gdyby – często w zdaniach bardziej „opowieściowych”,
• jak / jakby – potoczniejsze,
• o ile, pod warunkiem że – mocno podkreślający warunek,
• chyba że – wprowadza warunek wykluczający,
• żeby – często w konstrukcjach typu „żebyś wiedział”, „żebyś zdał egzamin”.

Zauważ, że spójnik żeby w praktyce łączy się z trybem przypuszczającym i też potrafi tworzyć mocne zdania warunkowe:

• Żebyś uczył się systematycznie, miałbyś spokój z poprawkami.

Spójniki po angielsku

W angielskich zdaniach warunkowych obok if możesz trafić na kilka ciekawych zamienników:

• when – „kiedy”, w trybie zerowym, gdy mówisz o stałych faktach,
• unless / if not – „jeśli nie”, „chyba że”,
• on condition (that) – „pod warunkiem, że”,
• suppose / supposing – „przypuśćmy, że…”, często w drugim i trzecim trybie.

Przykłady:

• Unless you study, you will fail the test. – Jeśli się nie pouczysz, oblejesz test.
• Supposing you won the lottery, what would you do? – Gdybyś wygrał w loterii, co byś zrobił?

Jak ogarnąć zdania warunkowe na sprawdzianie?

Uczeń, który raz opanuje mechanizm zdań warunkowych, ma z nimi dużo łatwiej – zarówno na polskim, jak i na angielskim. Pytanie brzmi: jak podejść do zadania, gdy na kartkówce pojawi się prośba „ułóż zdanie warunkowe” albo „uzupełnij formę czasownika”?

Prosty schemat krok po kroku

Możesz zastosować taki plan działania:

1. Określ, o czym mówisz – fakt, realna przyszłość, „gdybanie”, czy przeszłość nie do zmiany.
2. Ustal, gdzie będzie warunek, a gdzie skutek (możesz zacząć od dowolnej części).
3. Dobierz spójnik: po polsku „jeśli/gdy/gdyby”, po angielsku najczęściej „if”.
4. W polskim zdecyduj, czy użyjesz trybu oznajmującego, czy przypuszczającego (z cząstką -by-).
5. W angielskim wybierz tryb 0, 1, 2 albo 3 i wstaw czas według schematu z tabeli.

Jeśli przy każdym zdaniu warunkowym przejdziesz w myślach te kroki, szybko wejdzie ci to w nawyk. Po kilku seriach ćwiczeń schemat staje się automatyczny – a to bardzo pomaga w zadaniach maturalnych i w zwykłych sprawdzianach gramatycznych.

Zdanie warunkowe zawsze ma dwa elementy: warunek i skutek. Gdy wiesz, który fragment jest którym, połowa zadania jest zrobiona.