Znane gwiazdozbiory – lista, nazwy, charakterystyka

Stoisz nocą pod ciemnym niebem i widzisz tylko gąszcz światełek? Chcesz wreszcie nazwać te kształty, które wszyscy nazywają „Wielkim Wozem” czy „Orionem”? Z tego tekstu dowiesz się, czym są znane gwiazdozbiory, jak się nazywają i jak je rozpoznawać nad Polską.

Co to jest gwiazdozbiór?

Gwiazdozbiór to umowny obszar nieba, w którym astronomowie grupują gwiazdy w jeden „rysunek” z własną nazwą. Dawniej widziano w nich bohaterów mitów, zwierzęta lub przedmioty, dziś to precyzyjnie wyznaczone fragmenty sfery niebieskiej, obejmujące całe niebo. Każdy punkt na niebie należy do jednego z nich, dlatego pojęcie gwiazdozbioru jest tak wygodne zarówno dla zawodowych astronomów, jak i dla kogoś, kto po prostu lubi patrzeć w górę.

Już około 4000 roku p.n.e. pojawiały się pierwsze opisy takich niebiańskich kształtów. W II wieku n.e. Ptolemeusz opisał w „Almageście” 48 konstelacji, z których 47 używamy nadal. W XVII wieku do tej tradycji dołączył gdański astronom Jan Heweliusz, który zaproponował 11 nowych wzorów na niebie. Siedem z nich, między innymi Psy Gończe, Jaszczurka, Mały Lew i Ryś, pozostało w oficjalnym podziale nieba.

Dzisiejszy porządek wprowadziła Międzynarodowa Unia Astronomiczna (IAU). W 1922 roku przyjęto listę 88 gwiazdozbiorów, a w 1928 roku ostatecznie wyznaczono ich granice. Od tego momentu astronom w Tokio, Warszawie czy Buenos Aires patrzy na tę samą sferę niebieską, podzieloną w identyczny sposób.

Obecnie całe niebo podzielone jest na 88 oficjalnych gwiazdozbiorów, których granice zatwierdziła Międzynarodowa Unia Astronomiczna.

Jak dzieli się znane gwiazdozbiory na niebie?

Niebo dzieli się na trzy główne strefy: niebo północne, niebo południowe oraz niebo równikowe. Granicę wyznacza równik niebieski, czyli projekcja ziemskiego równika na sferę niebieską. Jeśli stoisz w Polsce, patrzysz głównie na niebo północne i część równikowego, a tylko najbardziej wysunięte na południe konstelacje chowają się tuż przy horyzoncie.

Istotny jest także zodiak, czyli pas gwiazdozbiorów, przez które w ciągu roku przesuwa się Słońce po drodze zwanej ekliptyką. Znajdziesz tam między innymi Barana, Byka, Bliźnięta, Lwa, Skorpiona, Strzelca czy Ryby. Ten pas jest również miejscem, gdzie wędrują planety oraz Księżyc.

Gwiazdozbiory nieba północnego

Na północ od równika niebieskiego leży obszar, który oglądasz najczęściej z Europy. W tej strefie znajdują się najbardziej kojarzone konstelacje, takie jak Wielka Niedźwiedzica, Mała Niedźwiedzica, Kasjopeja, Cefeusz, Smok czy Żyrafa. Część z nich to gwiazdozbiory okołobiegunowe, które z szerokości Polski można widzieć przez cały rok, bo krążą wokół bieguna niebieskiego i nie zachodzą.

Do gwiazdozbiorów nieba północnego zalicza się także między innymi Andromedę, Byka, Herkulesa, Jaszczurkę, Koronę Północną, Lutnię, Łabędzia, Pegaza, Perseusza, Psy Gończe, Ryś, Strzałę, Trójkąt, Warkocz Bereniki, Wolarza, Woźnicę, Źrebię oraz Żyrafę. To właśnie w tej grupie znajduje się większość „znajomych” kształtów, które można pokazać dzieciom podczas pierwszej poważniejszej obserwacji nieba.

Gwiazdozbiory równikowe

Między północną a południową częścią nieba leży strefa równikowa. To tu odnajdziesz sporo konstelacji zodiaku i jasne, rozpoznawalne rysunki, które częściowo widzą mieszkańcy obu półkul. W tej grupie znajdują się na przykład Orion, Rak, Panna, Waga, Bliźnięta, Ryby, a także Wodnik.

Do gwiazdozbiorów równikowych zalicza się również konstelacje takie jak Wieloryb, Mały Pies, Delfin, Wężownik, Wąż, Sekstant, Hydra czy Żuraw. Część z nich z Polski widzisz tylko przez fragment roku, bo ich położenie względem Słońca zmienia się wraz z porami roku.

Gwiazdozbiory nieba południowego

Na dalekim południu, poza zasięgiem większości obserwatorów w Polsce, leży niebo południowe. To tam świeci słynny Krzyż Południa, a obok niego takie konstelacje jak Centaur, Paw, Tukan, Feniks czy Ryba Południowa. Ich pełny widok mają mieszkańcy Australii, Ameryki Południowej czy południowej Afryki.

Wiele południowych konstelacji ma nazwy związane z odkryciami geograficznymi i epoką żaglowców. Spotkasz tu Żagiel, Rufę, Kompas, Górę Stołową, Lunetę, Mikroskop czy Piecyk. Spis takich gwiazdozbiorów pojawił się między innymi w „Uranometrii” Johanna Bayera z 1603 roku, gdy Europejczycy coraz częściej żeglowali na południową półkulę i mogli rysować nowe mapy nieba.

Które gwiazdozbiory są najbardziej znane?

Niektóre konstelacje zna niemal każdy, nawet jeśli nigdy nie miał w ręku atlasu nieba. W kulturze masowej stale powracają nazwy takie jak Wielka Niedźwiedzica, Mała Niedźwiedzica, Orion, Andromeda, Skorpion, Strzelec, Koziorożec, Wodnik czy Waga. Powód bywa prosty: jasne gwiazdy, wyrazisty kształt albo rola w horoskopach.

Dla wielu osób to właśnie te wzory są pierwszym krokiem do świadomej obserwacji nocnego nieba. Gdy nauczysz się je odnajdywać, łatwiej wykorzystasz je jako „drogowskazy” do znalezienia kolejnych, słabszych konstelacji.

Wielka Niedźwiedzica

Wielka Niedźwiedzica (Ursa Major) to jedna z największych konstelacji na niebie i trzeci co do rozmiaru gwiazdozbiór całej sfery niebieskiej. Z Polski widać ją przez cały rok, bo otacza północny biegun niebieski. Najbardziej charakterystyczny fragment tworzy Wielki Wóz – siedem jasnych gwiazd z wyraźnym „pudłem” i „dyslem”, czyli ogonem niedźwiedzicy.

Gołym okiem można dostrzec w tym gwiazdozbiorze około 125 gwiazd, a wśród nich takie nazwy jak Dubhe, Merak, Phecda, Megrez, Alkaid czy zmienna SU UMa. Najjaśniejsza jest jednak Alioth (ε UMa), oddalona o około 83 lata świetlne. Jej arabska nazwa bywa tłumaczona jako „czarny koń” lub „byk”, choć w różnych kulturach pojawiały się inne określenia. W 2016 roku IAU oficjalnie zatwierdziła nazwę Alioth jako jedyną używaną w katalogach astronomicznych.

Mała Niedźwiedzica

Mała Niedźwiedzica (Ursa Minor) jest znacznie słabsza, ale ma wyjątkowe znaczenie nawigacyjne. Jej najbardziej znana gwiazda, Polaris, to obecna Gwiazda Polarna naszej planety. Leży około 430 lat świetlnych od Słońca i niemal dokładnie nad biegunem północnym, dlatego prawie nie zmienia położenia na niebie.

Czy można zaufać gwiazdom przy wyznaczaniu kierunków bez kompasu? W przypadku Polaris odpowiedź jest prosta. Wystarczy znaleźć „tylne koła” Wielkiego Wozu, czyli Dubhe i Merak, a następnie przedłużyć pięciokrotnie odcinek między nimi. Na końcu linii świeci Gwiazda Polarna, wskazując północ. W całej Małej Niedźwiedzicy gołym okiem widać około 20 gwiazd, ale to właśnie Polaris sprawia, że konstelacja jest tak istotna dla żeglarzy oraz wędrówek w terenie.

Kasjopeja i Cefeusz

Kasjopeja tworzy na niebie charakterystyczną literę „W” lub „M”, zależnie od położenia. Z Polski jest widoczna przez cały rok, a gołe oko rejestruje tam około 90 gwiazd. Najjaśniejsza, Gamma Cassiopeiae, leży w odległości około 549 lat świetlnych. Aby pokonać taki dystans, trzeba by okrążyć Ziemię niemal 129 miliardów razy, co dobrze pokazuje, jak ogromne są skale w astronomii.

Tuż obok Kasjopei znajduje się Cefeusz, 27. co do wielkości gwiazdozbiór nieba północnego. Bez lornetki można zobaczyć tam około 60 gwiazd. Najjaśniejszą jest Alderamin, odległa o około 49 lat świetlnych. Oba gwiazdozbiory łączy nie tylko pozycja na niebie, ale i mit o królu Cefeuszu oraz jego żonie Kasjopei, którzy próbowali ocalić królestwo Etiopii, składając w ofierze swoją córkę, Andromedę.

Orion i inne jasne konstelacje

Zimowe niebo nad Polską trudno sobie wyobrazić bez postaci Oriona. Trzy gwiazdy w równym rzędzie tworzą jego „pas”, a wokół niego leżą jasne punktu, takie jak Betelgeza i Rigel. Orion należy do gwiazdozbiorów równikowych, więc widzą go również obserwatorzy na południowej półkuli.

Wśród znanych konstelacji, o których często się wspomina, są też: Andromeda (z galaktyką M31), Woźnica, Pegaz, Skorpion, Strzelec, Wodnik, Wieloryb oraz Orzeł. Część z nich należy do gwiazdozbiorów zodiaku, inne wyróżniają się jasnymi gwiazdami lub ciekawymi obiektami mgławicowymi.

Jak rozpoznać gwiazdozbiory na niebie nad Polską?

Polska leży na półkuli północnej, dlatego najlepiej widać tu konstelacje północne i część równikowych. Tylko cztery gwiazdozbiory – Wielka Niedźwiedzica, Mała Niedźwiedzica, Smok i Żyrafa – są widoczne przez cały rok. Reszta, w tym Andromeda, Byk, Bliźnięta, Lew, Skorpion, Strzelec czy Waga, pojawia się sezonowo, zależnie od pory roku i godziny nocy.

Pory roku wiążą się z położeniem Słońca na ekliptyce. Około 20–21 marca Słońce przekracza punkt Barana, co dla półkuli północnej oznacza początek wiosny astronomicznej. Około 23 września przechodzi przez punkt Wagi, rozpoczynając jesień. W pobliżu tych dat zmieniają się również konstelacje widoczne nocą, bo gdy Słońce świeci na tle jednego gwiazdozbioru zodiaku, po przeciwnej stronie nieba pojawiają się inne.

Aby łatwiej zacząć orientować się na niebie, warto wykorzystać kilka prostych „drogowskazów”:

• Wielki Wóz pomaga odnaleźć Gwiazdę Polarną i określić kierunek północy,
• Kasjopeja wskazuje przeciwną stronę nieba względem Wielkiej Niedźwiedzicy,
• Pas Oriona zimą prowadzi wzrok w stronę Byka i Syriusza w Wielkim Psie,
• ciekawa grupka gwiazd w Andromedzie pozwala zlokalizować słynną Galaktykę Andromedy.

W Polsce większość konstelacji widzisz najlepiej z dala od miejskich świateł. Krótka wycieczka za miasto sprawia często, że na niebie pojawia się kilkukrotnie więcej gwiazd niż nad centrum dużej aglomeracji, a kształty takie jak Warkocz Bereniki czy Lisek nagle stają się zauważalne.

Jak nazywa się gwiazdozbiory i ich najjaśniejsze gwiazdy?

Większość nazw konstelacji pochodzi z greckiej i rzymskiej mitologii albo z dawnych wyobrażeń zwierząt i przedmiotów. Stąd tak różnorodne nazwy, jak Byk, Paw, Tukan, Żagiel, Wąż Wodny czy Tarcza. Wiele gwiazdozbiorów zodiaku ma bezpośrednie odpowiedniki w dawnych znakach astrologicznych, na przykład Lew, Panna, Koziorożec czy Ryby.

Gwiazdy w obrębie jednego gwiazdozbioru oznacza się zazwyczaj kolejnymi literami alfabetu greckiego, zaczynając od najjaśniejszej (alfa, beta, gamma…) albo kolejnymi liczbami katalogowymi. Dlatego mówimy o Gamma Cassiopeiae, ε UMa (Alioth) w Wielkiej Niedźwiedzicy czy Polaris oznaczanej jako α UMi. Taki system pozwala szybko zorientować się, który obiekt jest jaśniejszy i do jakiej konstelacji należy.

W ostatnich dziesięcioleciach Międzynarodowa Unia Astronomiczna porządkuje także tradycyjne nazwy własne gwiazd. Dobrym przykładem jest właśnie Alioth, której oficjalną nazwę zatwierdzono w 2016 roku. Dzięki temu astronomowie i amatorzy na całym świecie używają tych samych określeń, bez ryzyka pomyłek między lokalnymi tradycjami językowymi.

Najjaśniejsze gwiazdy w konstelacjach, takie jak Alioth, Polaris czy Alderamin, pełnią rolę punktów orientacyjnych i ułatwiają odnajdywanie całych gwiazdozbiorów.

Gdy następnym razem spojrzysz w nocne niebo, warto nazwać choć kilka tych świateł. Wtedy każda wycieczka pod gwiazdami zamienia się w spotkanie ze znanymi już bohaterami – od Wielkiej Niedźwiedzicy po daleką Andromedę.